شهرستان تایباد یکی از شهرستان‌های استان خراسان رضوی در شمال شرقی ایران است. مرکز این شهرستان، شهر تایباد است. 

مرکز این شهرستان، شهر تایباد و بر پایه‌ی آخرین تقسیمات کشوری دارای سه بخش مرکزی، باخرز و میان ولایت و ۴ شهر تایباد، باخرز، مشهد ریزه و کاریز و ۶ دهستان می‌باشد. 

موقعیت جغرافیایی و ویژگیهای طبیعی: 

این شهر در ۶۰ کیلومتری جنوب تربت جام و ۲۲۵ کیلومتری جنوب شرقی مشهد واقع شده‌ است.

 موقعیت خاص شهر در حاشیه شرقی خراسان و فاصله 18 کیلومتری با مرز بین المللی با کشور افغانستان بر اهمیت نظامی و امنیتی شهر افزوده است، این شهر نزدیکترین شهر خراسان رضوی به هرات است، به همین علت پل ارتباطی بین دو کشور محسوب می شود. این شهر در مسیر ارتباطی تربت جام، فریمان، سنگان، خواف، تربت حیدریه به مشهد متصل می‌شود.

این ناحیه با ارتفاع ۶۰۰ تا ۱۰۰۰ متری از سطح دریاها ی آزاد و مساحت تقریبی ۴۷۵۶ کیلومتر مربع از شمال به شهرستان تربت جام، از شرق به مرزهای سیاسی کشور افغانستان، از جنوب به شهرستان خواف و از مغرب و جنوب غربی به تربت حیدریه محدود می‌گردد. 

از نظر چهره طبیعی بخش شمالی و جنوبی آن کوهستانی بوده و شامل ارتفاعاتی از جمله باخرز و ارزنه‌است. در جنوب و غرب آن نیز دشت‌‌های فرزنه، محمد آباد، سرداب، کاریزچه، پلبند، دشت بی حاصل دو غارون و... قرار دارد. تایباد اقلیمی معتدل مایل به گرم دارد و از نظر بارندگی در زمره مناطق خشک به شمار می‌آید و بادهای معروف یکصد و بیست روزه سیستان نقش مهمی در خشکی هوای منطقه دارد. از مهمترین رودهای فصلی این شهرستان می‌توان به"ربس"در شمال و رود مرزی "هریرود" در شمال شرقی آن اشاره نمود.

شاخص‌‌های جمعیتی

 شهر تایباد بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 تعداد 47535 نفر جمعیت داشته است، تعداد مردان 24180 نفر و تعداد زنان 23355 نفر بوده است. نسبت جنسی 5/103 می باشد یعنی در مقابل هر 100 زن تعداد مردان 5/103 نفر می باشد. در سال آماری فوق الذکر کل جمعیت شهرستان 145992 نفر بوده است. شهر تایباد در آخرین سر شماری 56/32 درصد کل جمعیت شهرستان را در خود جای داده است. تعداد خانوار ساکن شهر 10254 خانوار و کل خانوار ساکن شهرستان تعداد 31335 خانوار می باشد.                              

جمعیت شهر تایباد در سرشماری 1375 تعداد 39302 نفر بوده است، بنابراین در دوره 10 ساله 1385-1375 تعداد 8233 نفر به جمعیت شهر اضافه شده است به عبارتی نرخ رشد سالیانه این دوره شهر تایباد 2/2 درصد می‌باشد. جمعیت شهر تایباد در یک دوره 40 ساله ( 1385-1345) از 5938 نفر به 47535 نفر یعنی 8 برابر افزایش یافته است.

آبادانی آن به زمان محمد یوسف خان هزاره در سالهای 1312 بر می‌گردد، احداث جاده آسیاسی مشهد دوغارون و رونق گمرک دوغارون در تایباد به رونق شهر افزوده و روز به روز بر جمعیت شهر افزوده شد. بطوری که جمعیت شهر که در سال 1345 تعداد 5938 نفر بود در سال 1385 به تعداد 47535 نفر افزایش یافت.

محدوده شهرستان تایباد در سالیان گذشته شاهد پیشامدها و حوادث تاریخی فراوان بوده‌است. از جمله حوادث مهم گذشته حمله اسکندر مقدونی، مسلمانان عرب، قوم مغول، تاتارها، ترکمن‌ها به این منطقه بوده‌است. در گوشه و کنار این شهر و روستاهای اطراف این شهرستان ترکیبی از تیره‌های تیموری، جلالی، یوسفی، یعقوبی، یحیایی و رسولی وجود دارد.

وجود قبرستان‌های طایفه‌ای وسیع در گوشه و کنار شهر، نشان از وجود جمعیت‌های گوناگون در گذشته دور دارد. قبرستان‌‌ها را از این جهت طایفه‌ای خوانده‌اند که هر تیره و هر خانواده بزرگ و گسترده برای خود گورستانی دارد.

نژاد مردم تایباد ایرانی است و زبان مردم فارسی است كه به گویش دری صحبت می‌كنند كه خود از سالم ترین گونه‌‌های گویشی فارسی اصیل ایرانی به حساب می‌آید.

مردم شهر تایباد مسلمان و اکثریت آن‌ها اهل سنت و جماعت و از پیروان فقهی امام اعظم ابوحنیفه رضی الله عنه می‌باشند. از جمله خصوصیات اعتقادی آن‌ها، پایبندی به اعتقادات مذهبی و فرامین دینی می‌باشد.

وجود مدراس علمیه در شهر و طلاب علوم دینی که کار بحث و تحقیق و تفسیر و فقه حنفی را دنبال می‌کنند در استحکام اعتقادات دینی و اسلامی مؤثر می‌باشد. 

مهمترین مدارس دینی و حوزه‌‌های علمیه شهرستان عبارتند از:

1- حوزه علمیه مظهر التوحید مالك الملك كه سال 1345 ه.ش. تأسیس گشته است.

2- حوزه علمیه احناف تایباد كه تأسیس آن به اواخر دهه شصت باز می‌گردد.

3- حوزه علمیه زین الدین ابوبكر تایبادی كه قبل از انقلاب تأسیس گشته است.

4- حوزه علمیه انوار العلوم كه پس از انقلاب و در روستایی به نام خیرآباد واقع در جاده تایباد به باخرز قرار گرفته است.

همچنین در مناطق كاریز، ریزه و استای نیز حوزه‌‌های علمیه اهل سنت وجود دارد.

اقلیم و آب و هوا 

میزان بارندگی در دوره آماری بیست ساله (۵۴ تا ۷۴) شهرستان5/180 میلی متر بوده است. این شهرستان در تابستان تحت تاثیر بادهای ۱۲۰ روزه سیستان قرار می‌گیرد که باعث افزایش گرد و غبار هوا و وارد شدن خسارت به مزارع صیفی جات می‌گردد. میانگین دمایی شهرستان 4/16 درجه سانتیگراد می‌باشد.

بیشتر بارندگی در ماه‌‌های بهمن، اسفند و فروردین صورت می‌گیرد. بیشترین دمای اندازه گیری شده 5/47 درجه سانتیگراد و کمترین آن ۲۴ درجه سانتیگراد زیر صفر، اندازه گیری شده است.

تاریخچه 

شهرستان تایباد در اعصار گذشته جایگاه تمدنهای باشکوهی بوده است، بنا بر این نشانه‌‌هایی از آثار و ابنیه مدنی و شهرنشینی در گوشه و کنار شهرستان به چشم می‌خورد، لذا برای اینکه مروری بر آثار تاریخی و ابنیه باستانی شهرستان داشته باشیم آنها را به چهار دسته: آثار بجای مانده از شهرهای قدیمی، تپه‌‌های باستانی و آثار معماری و آثار بجای مانده از گورستانها و مزارات تقسیم مینماییم.

تایباد در‌ گذشته «مغول‌آباد» «باخرز»، «طیبات»، «‌طایباذ»، «تائی آباد»، «تایب آباد»، «تایاباد»، «تایاباذ»، خوانده می‌شده است. نام نخستین این شهر «مغول آباد» بوده،‌ که مغولان در اوایل سده 7 هـ. ق هنگام ورود به این ناحیه، آن را به نام خود خواندند. بعدها این محل، در اثر شیوع طاعون خالی از سکنه و ویران گردید. سال‌‌ها بعد، بار دیگر مردم در آن جا ساکن شده شهر را آباد کردند. نام «طیبات» به سبب سکونت شمار زیادی از عالمان، عارفان و مردان پاک ‌از جمله شیخ زین الدین ابوبکر - پیر تیمور لنگ - در این شهر به آن اطلاق شده است. مردم محل بر این باورند، که در شهر تایباد و پیرامون آن، بادی می‌وزد، که مدت وزش آن در یک شبانه روز، دوازده ساعت است، یعنی نیمی از یک شبانه روز، که آن (12 ساعت) را «تای» می‌نامند. از این رو به این شهر «تای‌ باد» گفته‌اند.

در کتب تاریخی «حبیب السیر و نفحات جامی» تایباد از جمله مراکز قدیمی ایران زمین می‌باشد و در حدود ۷۰۰ سال پیش جمعی از اقوام مغول در این آبادی که به نام مغول آباد بوده زندگی می‌کرده‌اند. این قوم به علت شیوع بیماری طاعون در افغانستان محل سکونت خود را ترک و به جنوب ایران رفتند و روستای آنان مدتی ویران بوده تا این که شخصی به نام تائب به فکر تجدید بنا و عمران تایباد کنونی و سهل آباد آن عصر می‌افتد. لیکن این بار هم به علت ناامنی‌های مرزی دیر یا زود به ویرانی کشیده شده و مردم ساکن آن به اطراف متفرق می‌شوند تا این که هنگام حمله حسام السلطنه به هرات و کوچاندن ایرانیان مقیم هرات به تایباد باز این ده ویرانه اعتباری پیدا می‌کند و چون مرکز حکام محلی قرار میی گیرد از مناطق دیگر علما و دانشمندان به آن جا می‌آیند.

پیشینه تاریخی 

یافته‌های باستان‌شناسی موید سکونت و فعالیت‌های انسانی در این ناحیه از هزاره سوم پیش از میلاد است. گونتر کوریل نخستین پژوهشگری بود که در سال ۱۹۷۴ مسیر تربت جام، تایباد را مورد بررسی قرار داد. این ناحیه دوران تاریخی به عنوان فپقلمرو آباد جمعیت بسیاری را به خود جلب کرده‌است.به گونه‌ای که در دوران پارت‌ها یکی از ولایات آن سلسله بوده‌است. منطقه کنونی تایباد در متون کهن به "باخرز" شهرت داشته و گاه از آن با عناوین "گواخرز"و "بادهرزه" نام برده شده و در منطقه تلاقی راههای تجاری قدیم که نیشابور را به هرات و قهستان و سرخس متصل می‌کرد قرار داشته‌است. باخرز در سال ۲۹ه.ق توسط سپاهیان اسلام فتح گردید و مالین بعنوان مرکز باخرز از نظر رونق و اعتبار به مرتبه‌ای رسید که در سده چهارم هجری، شهری آباد به شمار می‌آمد. این منطقه در سال ۶۴۴ه.ق در شمار مضافات هرات به ملوک کرت اهدا گردید. در اوایل سده هشتم هجری شخصیتی بزرگ و عرفانی به نام شیخ زین الدین ابوبکر تایبادی در باخرز ظهور کرد و منطقه را از افکار خویش متاثر ساخت. توجه به این ناحیه در دوره تیموری نیز ادامه یافت به طوری که بنای با عظمتی برای تجلیل از مقام عرفانی "زین الدین ابوبکر" ساخته شد. باخرز در قرون بعدی بویژه در سال ۹۹۸و۱۰۲۵ ه.ق توسط عبدالمومن خان ازبک و در سال ۱۱۲۸ بوسیله افاغنه ابدالی تصرف گردید. به هر حال تیره‌های مختلف و متعددی که در سراسر تایباد پراکنده‌اند گواه محکمی بر رویدادها و حوادث این ناحیه و تاثیرات آن بر منطقه می‌باشد.

در دوران قاجارها تایباد توسط خان‌‌ها و رؤسای عشایر، به ویژه ایل هزاره، اداره می‌شد. در اوایل دوران پهلوی، هزاره‌‌ها بر ضد حکومت مرکزی قیام کردند،‌ از این رو در 1312 هـ. ش، زمین‌‌های محمد یوسف خان (صولت السلطنه) - رییس ایل هزاره - با زمین‌‌هایی در یزد و فارس جابه جا شد و به آن حدود تبعید شدند. پس از شهریور 1320 هـ.ش. و ورود متفقین به خاک ایران،‌ صولت السلطنه از فرصت استفاده کرده به خراسان بازگشت و در بهمن 1320 هـ.ش. تایباد را تصرف و سپس باخرز را گرفت. وی با اعزام نیروی دولت مركزی شکست خورد و به کلات نادری گریخت و در 29 اسفند 1320هـ.ش به همراه خانواده‌اش تسلیم شد.

بناهای تاریخی و مقبره‌‌ها

مسجد و مقبره شیخ عبدالله 

این بنا منسوب به مدفن (شهاب الدین عبدالله) از عرفای باخرز است که در سال ۸۲۷ه.ق دارفانی را وداع گفت و در قبرستان شهر مالین روی در نقاب خاک کشید. فضای داخلی مسجد آرامگاه وی در عین سادگی به دلیل دارا بودن محرابی با تزئینات گچ بری از صلابت خاصی برخوردار است. وجود چله خانه در بنای مزبور مؤید استفاده آن به عنوان خانقاه نیز می‌باشد. ساختار معماری مسجد شیخ عبدالله بیشتر به اسلوب ابنیه اواخر دوره صفویه نزدیک است.

مجموعه تاریخی مقبره مولانا زین الدین ابوبکر تایبادی 

مهمترین شاخص تاریخی شهر تایباد ایوانی است رفیع مزین به کاشی کاری و کتیبه‌های زیبا که امروزه در کنار گورستان قدیمی شهر در خیابان مولانای غربی واقع است و مؤید ارادت و توجه به شخصیت عرفانی مولانا زین الدین ابوبکر تایبادی است. وی از مشایخ صوفیه و ازجمله عرفای سده هشتم هجری است. مدفن مولانا زین الدین در میان محوطه این مجموعه تاریخی قرار دارد که درخت پسته کهنسالی سایه‌های خود را بر روی آن افکنده‌است. در مجاورت آن نیز مسجد و ایوانی زیبا بانضمام دو حجره دو طرفه در طرفین و با فضای داخلی به صورت شاه نشین صلابت خاصی را به این مجموعه بخشیده‌است. از ویژگی‌‌های مهم این بنا کتیبه‌ی آجری بر زمینه کاشی فیروزه‌ای ایوان به خط ثلث به قلم جلال الدین محمدبن جعفر است. معماری بنا در سال ۸۴۸ه.ق. به پایان رسیده و بانی آن "پیر احمد خوافی" وزیر با درایت شاهرخ تیموری بوده‌است. در ابتدای ورود به مجموعه آب انباری وجود دارد که ساختار معماری آن بدون پاشیر است و با رشته پلکان مستقیما به داخل مخزن منتتهی می‌گردد. بنای واقع در میانه گورستان مجاور این مکان نیز منسوب به آرامگاه شیخ علی، پدر زین الدین ابوبکر است.

بنای مقبره شاهزاده قاسم 

این بنا در شهر مشهد ریزه در فاصله ۲۹ کیلومتری غرب تایباد واقع شده‌است. در ضلع جنوبی این منطقه در میان قبرستانی قدیمی بنایی قرار دارد که به مزار شاهزاده قاسم معروف است. اهالی بر این باورند مقبره مزبور متعلق به قاسم بن محمد بن ابو بکر صدیق رضی الله عنه و پدر ام فروه (مادر امام جعفر صادق رضی الله عنه) می‌باشد كه از شخصیتهای تاریخ اسلام است. بنای مزبور مشتمل بر اتاقهایی پیرامون یک فضای مرکزی است که در آن هشت محل چله خانه تعبیه شده‌ است. بنای مقبره متعلق به دوره صفوی است.

میل کرات 

در قرون و سده‌های پیشین، میل آجری کرات راهنمای کاروانیان و مسافرانی بود که راه خواف به باخرز را طی می‌نمودند. امروزه این اثر تاریخی در ۲۵ کیلومتری تایباد در کنار روستایی به همین نام واقع شده‌است. بنای مزبور با بلندی ۲۵ متر دارای ساختار دو قسمتی است به طوری که بخش تحتانی هشت ضلعی و بخش فوقانی آن استوانه‌ای است. از جمله تزئینات معماری این میل می‌توان به وجود (شرفه) گره چینی‌های آجری و بقایایی از یک کتیبه معقلی اشاره نمود. ویژگی‌های این بنای تاریخی اسلوب معماری دوره سلجوقی را به همراه دارد.

رباط عباس آباد

رباط عباس آباد در میانه دشتی وسیع بفاصله 26 كیلومتری شمال غربی شهر تایباد و بر كناره راه قدیمی این شهر به تربت جام واقع شده است. این بنا در زمان آبادانی و رونق خود از جمله كاروانسراهای معتبر خراسان محسوب می‌گردید كه به دلیل فضاهای متعدد و دارا بودن امكانات رفاهی از اهمیت خاصی برخوردار بوده و در سفرنامه‌ها و متون تاریخی از آن یاد شده است. در حال حاضر بخشی از دیواره بیرونی بنا بر اثر عوامل طبیعی و ریزش آجرها و مصالح از بین رفته است. طرفین ورودی رباط مزین به قابچه است. وجود عنصری دفاعی بنام "سنگ انداز"در بخش فوقانی سردر حاكی از امنیت این بنا می‌باشد. رباط عباس آباد مشتمل بر دو حیاط است و بر پیرامون آنها، ایوان، ایوانچه اتاقكها و آب انبار وجود دارد كه آب آن از قنات و باران تامین می‌شده است. شواهد معماری بنا نشان می‌دهد بخش مسكونی و قسمتی كه برای احشام در نظر گرفته شده از یكدیگر شده از یكدیگر جدا بوده است، همچنین بخش مسكونی دارای نقشه‌ای چهار ایوانی بوده و اطاقكهای آن به اندازه‌های متفاوت ساخته شده است. فضاهای داخلی اتاقكها بسیار ساده و منحصر به طاقچه و طاقنما می‌باشد و پوشش سقف آن نیز بصورت چهار ترك ایجاد شده است. تعدادی از اتاقها بوسیله درگاه با هم ارتباط داشته و پنجره‌های كوچكی برای تامین نور فضای داخلی در آنها تعبیه شده است. این بنای با اهمیت بوسیله مردم ناآگاه به انگیزه استفاده از مصالح آسیب فراوانی دیده است. 

رباط عباس آباد از یادگارهای معماری دوره صفویه در خراسان است.

قلعه عباس آباد

این بنای مستحكم كه بفاصله كمی از رباط عباس آباد واقع شده به رغم اینكه این قلعه با برجهای نگهبانی مورد حفاظت قرار می‌گرفت، با نیم برجهایی كه در نمای بیرونی ایجاد شده حصار اصلی آن تقویت می‌گردید. سر در قلعه بصورت آجری بوده و محل تیركش نیز در آن مشاهده می‌شود. همچنین در طرفین ورودی، مكانی كه به هشتی منتقل می‌شود، فضاهای محقری (اتاقك) ساخته شده كه احتمالا محل استقرار دربانهای قلعه بوده است. پس از هشتی، ورودی دیگری قرار دارد كه بقایای آن نشان می‌دهد در گذشته بخش قابل سكونت از قسمت نگهبانان جدا بوده و این قسمت دارای فضاها و اتاقهای متعددی نیز می‌باشد. اتاقها بصورت گلی و بافضای ساده ایجاد شده و در بخشی از قلعه معماری مرتفعی به چشم می‌خورد كه احتمالا محل اقامت حاكم این مكان بوده است. ظواهر امر نشان می‌دهد كه محله‌های داخل قلعه بوسیله دیوارهایی از هم جدا گردیده است. بقایای این بنا معماری اواخر دوره صفوی را القا می‌كند.

رباط سنگی 

بقایای این رباط سنگی که به فاصله کمی از میل تاریخی کرات و آن سوی جاده تایباد به خواف قرار دارد، در گذشته توقفگاه کاروانیان و مسافران این ناحیه بوده‌است. قرائن معماری و آوارهای باقی مانده از رباط نشان می‌دهد ورودی بنا دارای طاقی سرپوشیده‌است که به حیاط مرکزی آن منتهی می‌گردد و آبگیری سنگی نیز برای تامین آب مصرفی کاروانیان و احشام در آن تعبیه شده بود. سفال‌‌های پراکنده پیرامون این رباط سنگی مؤید بنیان اثر در دوره سلجوقی و استفاده از آن تا دوران تیموری است.

محوطه تاریخی جوزقان 

در فاصله ۳۴ کیلومتری غرب تایباد و نزدیک به روستای جوزقان، محوطه‌ای کهن به همین نام قرار دارد. سفال‌های پراکنده موید سکونت در این منطقه از صدر اسلام تا دوران صفویه‌است. ضلع جنوب غربی این محوطه به قلعه کهنه مشهور بوده و در مرکز آن تپه ‹‹سنگ کن›› به چشم می‌خورد. همچنین قبرستان قدیمی آن نیز مدفن عرفایی به نام‌های شاه مضراب، پیر بزه و پیر سفیدپوش است.

آب انبار قلعه کهنه ریزه 

آنچه امروزه در میان بقایای قلعه ‹‹ریزه›› خودنمایی می‌کند تنها بنای آب انباری آجری است که در زمره قدیمی‌ترین نمونه‌های برجای مانده در منطقه تایباد دارای اهمیت بسیاری است. این بنا که در وسط روستای ریزه واقع شده دارای سردر، پلکان و پاشیر می‌باشد. مخزن این آب انبار در گذشته بوسیله آب قنات پر می‌شد. کیفیت معماری انتساب این اثر را به پیش از دوره صفویه نشان می‌دهد.

جاذبه‌‌های طبیعی تایباد

تنگل و سد استای 

از جاذبه‌ها و چشم اندازها ی طبیعی بخش میان ولایت شهرستان تایباد تنگل استای از اهمیت ویژه‌ای به لحاظ گردشگری برخوردار است. دره استای یا ‹‹تنگل خور›› که شامل درختان میوه و درختان جنگلی است به طور كامل منطقه‌ای کوهستانی را به دوستداران طبیعت عرضه می‌نماید. بند استای نیز آبگیری است که در ۵۳ کیلومتری غرب شهر تایباد واقع است و به سبب آن، محوطه پیرامون این گردشگاه آبی دارای آب و هوای مطبوعی برای استفاده گردشگران است. همچنین از جاذبه‌های تاریخی روستای استای به بقایای قلعه‌ی سنگی، مسجد جامع، آب انبار و قله سنگی اشاره نمود.

طبیعت ارزنه 

این منطقه بسیار زیبا با چشم اندازهای متنوع طبیعی در فاصله ۶۲ کیلومتری غرب شهر تایباد واقع شده و ویژگی بارز آن علاوه بر وجود درختان چنار کهنسال، رودخانه‌ای است که از انتهای این دره و از میان کوه‌ها جریان یافته و به پایین سرازیر می‌گردد. همچنین پستی و بلندی‌های این مکان آبشاری بسیار زیبا را ایجاد نموده‌است. سرتاسر دره ارزنه توسط درختان غیر مثمر کهنسال با سایه‌ای دلپذیر پوشیده شده و همه روزه پذیرای گردشگران و دوستداران طبیعت است.

سوغات و ره آورد سفر 

سوغات و ره آورد سفر تایباد بافته‌هایی از پارچه‌های نخی است که به شکل انواع حوله در بازار شهر به همراه لباس‌‌های محلی به فروش می‌رسد. تایباد به سبب داشتن سفره‌ی گسترده‌ی آب‌های زیرزمینی از کشاورزی پر رونقی برخوردار است. اما مهمترین محصول این شهرستان خربزه ی تایباد است که شیرینی آن زبانزد خاص و عام است.

مشاغل و هنرهای سنتی 

مشاغل سنتی در بسیاری از بازارهای سنتی شهر تایباد رواج دارند و استادکاران به تولیدات دستی و سنتی سرگرم اند. اگرچه از این مشاغل درآمد هنگفتی نصیب سازندگان نمی‌شود اما هنوز می‌توان در این شهر از مراکزی که در آنها هنر قالیبافی، آهنگری، تون بافی، خراطی و نجاری و مهمتر از همه ساخت سازه‌های سنتی رواج دارد، دیدن نمود.

موسیقی مقامی شهرستان تایباد 

شهرستان تایباد در کنار تربت جام و خواف قطب موسیقی مركز و جنوب خراسان را تشکیل می‌دهد موسیقی این منطقه با بیش از پنجاه مقام زنده یکی از انواع حائز اهمیت موسیقی مقامی در کشور را ساخته‌است. تا کنون استادان تایبادی در بسیاری از جشنواره‌های موسیقی به اجرای برنامه پرداخته‌اند. سازهای مهم این منطقه را دف و دو تار تشکیل می‌دهند. تفاوت موسیقی مقامی در میان سه شهرستان تربت جام، تایباد و خواف منحصر به نحوه‌ی اجرای مقام‌ها است. مرحوم استاد نظر محمد سلیمانی، استاد برات ابراهیمی، استاد غلامحسین سمندری، استاد شریف‌زاده و ... از پیشکسوتان و بزرگان موسیقی شهرستان تایباد محسوب می‌شوند.

شهرهای تابعه تایباد

شهر کاریز

نام کاریز به معنی قنات است. این شهر در بخش مرکزی شهرستان تایباد قرار دارد. جمعیت این شهر در سال ۱۳۸۵، برابر با ۹۷۰۹ نفر بوده است.

این شهر در فاصله کمی در شمال شهر تایباد و در جاده تایباد به تربت جام قرار دارد.

ساختمان بیمارستان قدیمی کاریز در سال 1384 تبدیل به دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه آزاد واحد تایباد شد.

شهر مشهد ریزه

این شهر در سال ۱۳۸۴ با ارتقاء روستای مشهد ریزه، مرکز بخش میان‌ولایت از توابع شهرستان تایباد تشکیل شد.

نام اصلی این دیار رزه می‌باشد که از واژه‌ی رز به معنای درخت انگور گرفته شده‌است و دلیل آن هم وجود تاکستان‌های فراوان در ریزه است. رزه از دیارات قدیمی باخرز و سپس شهرستان تایباد بوده‌است. باور عامه درباره رزه چنین است که این مکان باقی مانده یک شهر بزرگ به نام شهر رضوان بوده که پس از افول دوران ترقی اش به یک روستا تبدیل شده و رزه برگرفته از همان نام شهر رضوان است. از شما چه پنهان باقی مانده‌ی دیواری به نام دیوار شهر بند که گویا دور شهر رضوان را می‌گرفته این گفته را به باور نزدیک تر می‌کند. در سال ۱۳۸۵از الحاق دو روستای ریزه و مشهدریزه شهر مشهدریزه به وجود آمد.